Pan Samochodzik i Kloss na Warmii i Mazurach – śladami kultowych bohaterów

Pan Samochodzik i Kapitan Kloss – dwóch bohaterów polskiej popkultury, których ścieżki wielokrotnie przecinały się na Warmii i Mazurach. Ich literackie i filmowe tropy do dziś inspirują fanów i turystów, odkrywających region śladami kultowych opowieści.

Gdzie Pan Samochodzik i Kapitan Kloss pojawiali się na Warmii i Mazurach? Pan Samochodzik związany był z Jerzwałdem i Jeziorakiem, a seriale z Kapitanem Klossem kręcono w Olsztynie – m.in. na Starym Mieście i nad Wadągiem.

Pan Samochodzik na Warmii i Mazurach – literacka legenda z Jezioraka

Jako pierwszy „narodził się” Pan Samochodzik, a jego „ojcem” był Zbigniew Nienacki (wł. Zbigniew Nowicki), który w 1967 roku zamieszkał w Jerzwałdzie – wsi nad Jeziorem Płaskim (część Jezioraka). Tu stoi dom, w którym mieszkał (własność prywatna, na ścianie tablica pamiątkowa), w różnych miejscach wsi ustawiono tablice z fragmentami jego książek, a na tutejszym cmentarzu jest jego grób. Pierwsza powieść („Wyspa złoczyńców”), w której występuje Pan Samochodzik, czyli historyk sztuki Tomasz, ukazała się w 1964 roku, jednak później autor włączył w skład cyklu trzy książki napisane w latach 1957–61. Po tych zabiegach cykl objął 15 tomów, które wciąż są wznawiane. Akcja niektórych z nich rozgrywa się w rzeczywistych i fikcyjnych miejscach na Warmii i Mazurach. Po śmierci Nienackiego serię kontynuowali inni autorzy, pisząc około 140 (!) kolejnych tomów. Najsłynniejsza z adaptacji prozy Nienackiego to serial „Samochodzik i templariusze” (1971, pięć odcinków), w którym w tytułową rolę wcielił się Stanisław Mikulski. Niedawno pierwszy prequel cyklu („Uroczysko”) został zaadaptowany na komiks.

Kapitan Kloss i Stawka większa niż życie – serial w Olsztynie

Hans Kloss to „dziecko” wyobraźni Andrzeja Zbycha (wspólny pseudonim Andrzeja Szypulskiego i Zbigniewa Safjana). Najpierw powstały scenariusze spektakli Teatru Telewizji (14 odcinków emitowanych w latach 1965–67), a potem serialu telewizyjnego „Stawka większa niż życie” (18 odcinków emitowanych w latach 1968–69). W rolę agenta J-23, który podszywa się pod oficera Abwehry, również wcielił się Stanisław Mikulski. Na bazie scenariusza powstała książka i cykl 20 komiksów „Kapitan Kloss”. W fabule serialu Warmia i Mazury co prawda nie występują, ale pięć jego odcinków kręcono w Olsztynie i okolicach.

Literacka mapa przygód Pana Samochodzika

Najwięcej przygód Pan Samochodzik przeżywa w miejscach bliskich Nienackiemu, czyli na wodach, wyspach i w okolicach Jezioraka. Tam rozgrywa się akcja tomów „Nowe przygody Pana Samochodzika” (w późniejszych wydaniach „Pan Samochodzik i Kapitan Nemo”) oraz „Pan Samochodzik i złota rękawica”. W obu bohater pływa po zatoce Kraga i odwiedza kościół w Borecznie. W tym drugim akcja gości m.in. w Iławie, pałacu w Karnitach, który był rezydencją szalonego barona i gdzie bohater wpadł w pułapkę, a także na wyspie Bukowiec koło wsi Wieprz, gdzie mieszkał „fałszywy ornitolog”.

Od Iławy po Morąg i Śniardwy – fikcja i rzeczywistość

Akcję powieści „Pan Samochodzik i Winnetou” Nienacki umieścił w fikcyjnych miejscach w regionie. Za pierwowzór opisanych w książce ruin warowni posłużyły pozostałości zamku kapituły pomezańskiej w Szymbarku (na zdjęciu). Nazwa miejscowości Złoty Róg nawiązuje do historycznej nazwy Żabiego Rogu – wsi koło Morąga, a opis jeziora Zmierzchun pasuje jak ulał do jeziora Roś koło Pisza. Z kolei w samym Morągu rozgrywa się akcja „Pana Samochodzika i Niewidzialnych”, która przenosi się też na wyspę Czarci Ostrów na jeziorze Śniardwy, do Puszczy Piskiej i położonego w niej Wojnowa. Bohaterowie tomu „Pan Samochodzik i zagadki Fromborka” oczywiście przeżywają przygody w tytułowym miasteczku na Warmii, rozsławionym jako miejsce życia Mikołaja Kopernika.
Olsztyn pamięta Klossa

Kultowe sceny znad Wadąga i jeziora Skanda

Najsłynniejsze kadry serialu „Stawka większa niż życie” związane z regionem to powtarzana w czołówce scena spadania samochodu z wysokiego mostu do rzeki. Owa rzeka to Wadąg, który wyznacza granicę pomiędzy Olsztynem, a Dywitami. Fabularnie scena pochodzi z odcinka „Podwójny nelson” i stanowi finał pościgu kręconego na drodze w okolicy jeziora Skanda.

Stare Miasto i inne serialowe lokalizacje

Ważne epizody w „Stawce” zagrały budowle i ulice olsztyńskiego Starego Miasta. Zamek kapituły warmińskiej stał się siedzibą sztabu obrony miasta Tolberg w odcinku „Oblężenie”. Dawny rynek i stojący na nim Stary Ratusz (jako kwatera gestapo) stały się miasteczkiem Bischofsfelde w odcinku „Spotkanie”. W nim pojawił się również most św. Jana, a pobliską ul. Kołłątaja jechały czołgi w jednej ze scen (na zdjęciu). Przy tej ulicy, na zaplecza Domu Rzemiosła, polscy żołnierze chcieli rozstrzelać Klossa. Od 2004 roku na ścianie budynku wisi tabliczka z napisem: Zaułek „Stawki większej niż życie”, a na jej odsłonięciu był sam Stanisław Mikulski. Z kolei ulica Prosta i dwie sąsiednie stały się tłem dla scen odcinka „Wiem, kim jesteś”.
W centrum miasta, przy ul. Pieniężnego, działająca do końca lat 70. XX wieku gazownia zagrała fabrykę zbrojeniową w odcinku „Wielka wsypa”. A areszt śledczy zagrał… areszt, z którego Kloss uciekał w pierwszym odcinku. Nie obyło się bez wpadki, bo w tle sceny ukazał się dom towarowy Dukat, wybudowany w 1965 roku. Stojący nieopodal gmach dawnej rejencji (dzisiejsza siedziba Urzędu Marszałkowskiego przy ul. Emilii Plater) pojawił się w „Podwójnym nelsonie” – tu aresztowano angielską agentkę.
Kolejne serialowe tropy wiodą do peryferyjnych dzielnic miasta. W Kortowie nad jeziorem wybudowano pomost, który zagrał w „Spotkaniu”. Nad tym jeziorem nagrywano również sceny „Oblężenia”, zaś w pobliskim lesie – „Wielkiej wsypy”. A lotnisko w Dajtkach zagrało w tym ostatnim odcinku poligon.

Tekst: Rafał Śliwiak, obraz: arch. arch. producenta serialu przygód o „Panu Samochodziku”, Agnieszka Morysińska, Zofii Barankiewicz

---

Najczęściej zadawane pytania: